Müzikte Akorlar, Gitarda Akorlar

Akorlar

Armoninin bel kemiği “Akorlar” konusuyla devam ediyoruz. “Aralıklar” ve “Diziler” başlıklı yazılarımı incelediğinizi temenni ediyor ve konuya giriş yapıyorum. 🙂

Aynı anda tınlayacak en az üç sesten oluşan ve komşu sesleri arasında bir üçlü aralık mesafesi bulunan ses gruplarına akor denir. Akorun ilk sesine kök ses adı verilir. Diğer sesler ise kök ile oluşturdukları aralığa göre isim alırlar.

Örneğin üç sesli Do-Mi-Sol akorunda Do kök ses iken; Mi, kök ile oluşturduğu üçlü aralıktan dolayı “üçlü”; Sol ise kök ile oluşturduğu beşli aralıktan dolayı “beşli” şeklinde isimlendirilir.

Akorun kendisini isimlendirmek ise birkaç aşama ile gerçekleşir:

  1. Kök ses, akora kendi ismini verir. Örneğin Re köküne sahip bir akora Re akoru, Mi köküne sahip bir akora Mi akoru denir…
  2. Akor kavramına uygun şekilde biraraya gelmiş sesler, oluşturdukları aralıkların sıralanma biçimine göre majör, minör, artık ya da eksik gibi uzantılara sahip olabilir ki bunları yazının devamında detaylı bir şekilde inceleyeceğiz.
  3. Bir akor yalnızca üç sesli değil; dört, beş, altı, hatta yedi sesli olabilir. İçerdiği ses sayısı, akorun ismini belirlemede kullanılan önemli faktörlerdendir. En son sesin kök ses ile oluşturduğu aralığa bakılır:

Do-Mi-Sol-Si (Yedili Akor)
Do-Mi-Sol-Si-Re (Dokuzlu Akor)
Do-Mi-Sol-Si-Re-Fa (On Birli Akor)
Do-Mi-Sol-Si-Re-Fa-La (On Üçlü Akor)

Triad Akorlar

Üçlü aralıklarla ayrılmış üç sesten oluşan akorlara denir. Triad’lar dört ana türdedir: majör akorlar, minör akorlar, artık akorlar ve eksik akorlar.

Majör Akorlar

Herhangi bir ses üzerine sırasıyla büyük üçlü ve küçük üçlü aralıkları kurularak oluşturulur (B3+k3). “M” ifadesi ile gösterimi olsa da bu genellikle tercih edilmez. Majör bir akor, daha çok kök sesinin herhangi bir uzantı almadan, direkt yazılmasıyla gösterilir. Örneğin C veya CM:

C-B3-E-k3-G

Majör dizinin I, III ve V. derecelerinden meydana gelen majör akorlar, majör diziye göre “1-3-5” şeklinde formüllenir.

C-D-E-F-G-A-B-C

Minör Akorlar

Herhangi bir ses üzerine sırasıyla küçük üçlü ve büyük üçlü aralıkları kurularak oluşturulur (k3+B3). Minör bir akor, kök sesi ile birlikte, kök sesinin yanına gelen “m” ifadesi ile gösterilir. Örneğin Cm:

C-k3-Eb-B3-G

Görüldüğü üzere do minör akoru, köke yarım ses daha yakın olan üçlüsüyle Do majörden ayrılıyor. Yani tek fark üçlüde. Dolayısıyla minör akorlar, majör diziye göre “1-b3-5” şeklinde formüllenmektedir.

Not: Kök ses ile son ses arasındaki mesafeye göre isimlendirme mantığından hareketle majör ve minör akorlar için “beşli” tabiri kullanılabilir; fakat bu çoğu zaman tercih edilmez ve ilgili akor yalnızca majör ya da minör şeklinde anılır. Bazı kaynaklarda C5, Am5 vb. ifadelerle karşılaşırsanız şaşırmayın.

Artık (Augmented) Akorlar

Herhangi bir ses üzerine iki adet büyük üçlü aralığı kurularak oluşturulur (B3+B3). Daha çok “Artık Beşli” denir ve “+5” ile gösterilir. Örneğin C+5 veya Caug:

C-B3-E-B3-G# (1-3-#5)

Eksik (Diminished) Akorlar

Herhangi bir ses üzerine iki adet küçük üçlü aralığı kurularak oluşturulur (k3+k3). Daha çok “Eksik Beşli (-5)” ya da “Bemol Beşli (b5)” denir. Örneğin Cm-5, Cmb5 veya Cdim:

C-k3-Eb-k3-Gb (1-b3-b5)

Yedili Akorlar

Üçlü aralıklarla ayrılmış dört sesten oluşan akorlara denir.

Majör (Maj) Yedili Akorlar

Herhangi bir majör akorun beşlisi üzerine büyük üçlü aralığı kurularak oluşturulur (B3+k3+B3). Tercih edilen gösteriminin dışında, üçgen ile de gösterilebilir. Örneğin Cmaj7 veya CΔ7:

C-B3-E-k3-G-B3-B (1-3-5-7)

Maj akorların çok derin bir hissiyatı vardır, gerçekten muhteşem tınlarlar. Favorilerim arasındaki bu akorlara, gördüğünüz üzere sitemin alan adında da yer verdim. 🙂

Minör Yedili Akorlar

Herhangi bir minör akorun beşlisi üzerine küçük üçlü aralığı kurularak oluşturulur (k3+B3+k3). Örneğin Cm7:

C-k3-Eb-B3-G-k3-Bb (1-b3-5-b7)

Dominant Yedili Akorlar

Herhangi bir majör akorun beşlisi üzerine küçük üçlü aralığı kurularak oluşturulur (B3+k3+k3). Örneğin C7:

C-B3-E-k3-G-k3-Bb (1-3-5-b7)

Konuyla ilgili yaşanan bir kavram kargaşasından da bahsedeyim. Dominant yedili bir akora majör yedili diyoruz. Halbuki asıl majör yedili, doğal olarak majör dizinin I, III, V ve VII. derecelerini kapsayan akordur; ancak yaşanan kargaşa sonucu bu akor maj şeklinde anılırken, dominant yediliye majör yedili denmiştir. Bu iki akoru birbiriyle karıştırmayalım.

Diminished (Dim) Yedili Akorlar

Herhangi bir eksik beşli akorun beşlisi üzerine küçük üçlü aralığı kurularak oluşturulur (k3+k3+k3). Örneğin Cdim7:

C-k3-Eb-k3-Gb-k3-Bbb (1-b3-b5-bb7)

Diminished yedili akorlar bazı kaynaklarda “dim7” yerine “dim” olarak çıkar karşımıza; ancak bu gösterim, akorun içerdiği ses sayısı açısından kafa karışıklığı yaratmaktadır. Eksik beşli ile farkı belirten “dim7” kullanımının daha doğru olduğunu düşünüyorum.

Dokuzlu Akorlar

Üçlü aralıklarla ayrılmış beş sesten oluşan akorlara denir.

Majör (Maj) Dokuzlu Akorlar

Herhangi bir maj7’li akorun yedilisi üzerine küçük üçlü aralığı kurularak oluşturulur (B3+k3+B3+k3). Örneğin Cmaj9 veya CΔ9:

C-B3-E-k3-G-B3-B-k3-D (1-3-5-7-9)

Akorun ismi majör dokuzlu olduğuna göre, tabii ki majör dizinin sesleriyle kurulmalı değil mi? İçerdiği aralıklardan haberdar olmasak bile, bu mantıkla rahatlıkla kurabiliriz akoru.

Minör Dokuzlu Akorlar

Herhangi bir minör yedili akorun yedilisi üzerine büyük üçlü aralığı kurularak oluşturulur (k3+B3+k3+B3). Örneğin Cm9:

C-k3-Eb-B3-G-k3-Bb-B3-D (1-b3-5-b7-9)

Dominant Dokuzlu Akorlar

Herhangi bir dominant yedili akorun yedilisi üzerine büyük üçlü aralığı kurularak oluşturulur (B3+k3+k3+B3). Örneğin C9:

C-B3-E-k3-G-k3-Bb-B3-D (1-3-5-b7-9)

“Aralıklar” yazısından hatırlayacağınız üzere bir katlı aralık mevzusu vardı, sekizliden büyük aralıklara katlı aralık diyorduk. Bu aralığı oluşturan sesler arasındaki oktav farkını belirtmemiz gerekmediğinde de, onları aynı oktavdaymış gibi düşünüp lüzumsuz işlem yükünden kurtuluyorduk.

Do majör dokuzlu akoruna baktığımızda, kök sesle son sesin aynı oktavda olmadığını görüyoruz. Zaten bu sebeptendir ki ilgili akora dokuzlu demişiz. Peki burada neden oktav farkını belirtmek gerekiyor, yani bu akora neden ikili demiyoruz?

Sebebi şu arkadaşlar; dokuzlu dediğimiz anda, kök sese üçlü aralıklar kurularak bulunmuş, dokuzluya kadar olan her sesi akora dahil ederiz. Yani dokuzlu bir akor, aynı zamanda bir yediliye de sahiptir. Eğer ikili deseydik bu, akorun yedili içermediği anlamına gelirdi. Aynı şekilde on birli bir akorun içinde yedili ve dokuzlu, on üçlü bir akorun içinde ise yedili, dokuzlu ve on birli bulunur. İşte katlı aralıkların önemi budur.

On birli ve on üçlü akorları geçiyorum. Mantığı şimdiye kadar anlattıklarımla aynı, tekrar tekrar bahsetmeye gerek yok. Anladınız zaten siz, halledersiniz. 🙂 Akor tanımına tam olarak uymadıkları için sona bıraktığım diğer akorlarla devam edelim.

Altılı Akorlar

Herhangi bir triad’a, ilgili dizinin altıncı derecesi eklenerek elde edilir. Örnekler:

C6: C-E-G-A (1-3-5-6)
Cm6: C-Eb-G-A (1-b3-5-6)

Add Akorlar

İngilizce “add”, yani “eklemek”… Burada mantık, akora yalnızca belirtilen dereceyi dahil etmek. Genellikle şu iki türüyle çıkar karşımıza:

Add9: Herhangi bir triad’a, ilgili dizinin dokuzuncu derecesi eklenerek elde edilir. Bunu yaparken yedili alınmaz. Dört sesli bu akora “add2” de denebilir. Örnekler:

Cadd9: C-E-G-D (1-3-5-9)
Cmadd9: C-Eb-G-D (1-b3-5-9)

Add11: Herhangi bir triad ya da yedili akora, ilgili dizinin on birinci derecesi eklenerek elde edilir. Bunu yaparken yedili ve/veya dokuzlu alınmaz. Dört sesli bu akora “add4” de denebilir. Örnekler:

Cadd11: C-E-G-F (1-3-5-11)
Cmadd11: C-Eb-G-F (1-b3-5-11)
Cmaj7add11: C-E-G-B-F (1-3-5-7-11)
Cm7add11: C-Eb-G-Bb-F (1-b3-5-b7-11)

Suspended (Sus) Akorlar

Sus2: Herhangi bir triad ya da yedili akorun üçlüsü atılarak ve ilgili dizinin ikinci derecesi akora eklenerek elde edilir. Üç sesli bu akora, üçlüsü olmadığı için majör ya da minör diyemeyiz. Örnekler:

Csus2: C-D-G (1-2-5)
C7sus2: C-D-G-Bb (1-2-5-b7)

Sus4: Herhangi bir triad ya da yedili akorun üçlüsü atılarak ve ilgili dizinin dördüncü derecesi akora eklenerek elde edilir. Aynı mantıkla bu akor için de majör ya da minör diyemiyoruz. Örnekler:

Csus4: C-F-G (1-4-5)
C7sus4: C-F-G-Bb (1-4-5-b7)

Beşli Akorlar (Power Chords)

İki sesli oluşundan dolayı akor tanımına çok uygun olmayan bu akor, majör ya da minör triad’ın üçlüsü atılarak elde edilir. Yine üçlü olmadığı için beşli akorlara da majör ya da minör diyemiyoruz. Örneğin C5:

C-G (1-5)

Karşılaşacağımız diğer ifadeler:

  • Herhangi bir akorun yanına gelen “no” ifadesi, kendisinden sonra gelecek derecenin alınmaması gerektiğini ifade eder. Örneğin “Cmaj7(no5)” gibi bir akoru çalabilmek için, Cmaj7 akorundan beşliyi atmamız gerekir: C-E-B şeklinde.
  • Herhangi bir akorun yanına gelen eğik çizgi (/), kendisinden sonraki sesi basta basmamız gerektiğini ifade eder. Örneğin “C/G” akoru, içerdiği sesler ile Do majör akorundan farksız olmasına karşın, bastaki Sol sesiyle Do majörden ayrılır.

Her zaman söylüyorum; ezbercilikten uzak durmak, işin mantığını kavramak mühim diye. Hayal edemeyeceğimiz kadar çok akor var; tüm bunları ezberleyebilir miyiz, bu mümkün mü? Elbette değil; ancak görüyoruz ki bir makalelik teorik bilgi sayesinde, rastladığımız her akoru çözümleme imkanına sahip olduk.

Şöyle bir şey yapalım mesela; gitarın boş tellerinin verdiği sesler hangi akora aitmiş, ona bakalım. Tel isimlerini yukarıdan aşağı yazıyoruz önce:

E-A-D-G-B-E

En kalın sesi kök olarak alacağız. Kök, çok büyük ihtimalle Mi… Sesleri oktav farkı gözetmeksizin, Mi’den başlayarak sıraya koyalım:

E-G-A-B-D

Aralıklara bakıyoruz; sırasıyla k3, B2, B2 ve k3… Komşu sesleriyle B2 aralığını oluşturan La, hemen göze çarpıyor. Bu bir add akor olabilir. La sesini hesaba katmadan aralıkları tekrar inceleyelim: k3+B3+k3. Hımm, minör yediliymiş ve bir de dördüncü derece La sesimiz var. Akor “Em7add4” olabilir mi? Tabii ki! 🙂

Uyumlu ve Uyumsuz Akorlar

Yine “Aralıklar” yazısından hatırlayacağınız üzere, tam aralıklar ile üçlü ve altılı aralıkların küçük ve büyük türlerini uyumlu, diğer aralıkları ise uyumsuz olarak sınıflandırmıştık.

İşte, uyumlu aralıklardan oluşan akorlara uyumlu, bir ya da daha fazla uyumsuz aralık içeren akorlara da uyumsuz akorlar diyoruz. Dolayısıyla majör ve minör triad’lar uyumlu iken, bunların dışında kalan tüm akorlar uyumsuz sınıfına girer.

Örneğin Do majör akoruna baktığımızda; bir büyük üçlü, bir küçük üçlü ve bir de tam beşli (kök ile beşli arası) aralıklarını görüyoruz. Herhangi bir uyumsuz aralık içermediği için uyumlu tınlayan bu akoru bir de yedili hale getirelim:

C-E-G-B

Akora eklenen Si sesi, Sol ile büyük üçlü, kök ile küçük yedili aralığını oluşturuyor. Büyük üçlü aralığı uyumsal anlamda herhangi bir problem yaratmasa da bahsi geçen yedili aralık, akoru uyumsuz hale getiriyor.

Durucu ve Yürüyücü Akorlar

Uyumsuz akorlar daima yürüyücü, uyumlu akorlar ise tonalite dışında daima durucudur. Uyumlu akorların ton içinde de durucu olabilmesi için, ilgili diyatonik dizinin tüm durucu derecelerini kapsaması ve bunlardan farklı bir ses içermemesi gerekir. Bu koşulu da yalnızca I. derece triad akoru sağlar. Örneğin Do majör dizisinin tek durucu akoru, I. derece triad’ı Do majördür.

Dizinin Akorları

Akorlar üçlü aralıklardan meydana geldiğine göre, dizi içindeki her bir ses üzerine rahatlıkla akor kurabiliriz. Yapmamız gereken, seçtiğimiz sesi temel alıp ikişer derece ilerleyerek diğer seslere ulaşmak. Majör ve minör dizi triad’larına bir bakalım:

Majör dizide triad akorlar:

C D E F G A B C D E F G A B C

I. derece triad’ı için Do sesinden başlayarak ikişer derece ilerliyoruz; amacımız üçlü aralıklarla kurulmuş üç sesli akoru bulmak. Bahsettiğim yöntem ile Do-Mi-Sol seslerine ulaştıktan sonra, B3+k3 aralıklarını içeren bu akorun Do majör olduğunu anlıyoruz. Aslında dizinin ismi ilk akoru direkt belli ediyor. Aynı yöntemle devam ettiğimizde:

II. dereceye Dm (D-F-A),
III. dereceye Em (E-G-B),
IV. dereceye F (F-A-C),
V. dereceye G (G-B-D),
VI. dereceye Am (A-C-E),
VII. dereceye ise Bm-5 (B-D-F) akorlarının kurulduğunu görebiliriz.

Demek ki majör bir dizinin I, IV ve V. derecesine majör, VII. derecesine eksik beşli, diğer derecelerine ise minör akor kuruluyor imiş.

Minör dizide triad akorlar:

A-B-C-D-E-F-G-A-B-C-D-E-F-G-A

Diziyi iki oktav yazmamın sebebi yukarıdaki derecelere rastlayan akorları daha rahat görebilmeniz. Mantık tamamen aynı. La minör dizisinin ilk akoru tabii ki la minör olacak. Diğer akorlar ise:

II. derece Bm-5 (B-D-F),
III. derece C (C-E-G),
IV. derece Dm (D-F-A),
V. derece Em (E-G-B),
VI. derece F (F-A-C),
VII. derece G (G-B-D) şeklinde.

Görüyoruz ki minör bir dizinin I, IV ve V. derecesine minör, ikinci derecesine eksik beşli, diğer derecelerine ise majör akor kuruluyor. Bu defa “I-IV-V”e minör akorlar rastlamış farkettiyseniz.

Armonik minör dizide triad akorlar:

A-B-C-D-E-F-G#-A-B-C-D-E-F-G#-A

I. derece Am (A-C-E)
II. derece Bm-5 (B-D-F)
III. derece C+5 (C-E-G#)
IV. derece Dm (D-F-A)
V. derece E (E-G#-B)
VI. derece F (F-A-C)
VII. derece G#m-5 (G#-B-D)

Dizinin la minörden farkı yarım ses tizleşen VII. derecesi. Haliyle bu dereceyi kapsayan III, V ve VII. derece akorları değişikliğe uğruyor. En önemli değişim ise V. derece akorunda meydana geliyor ki bu akor, bundan sonra tonalite içinde dizi karakterini yansıtan en önemli akor olacak.

Melodik minör dizide triad akorlar:

A-B-C-D-E-F#-G#-A-B-C-D-E-F#-G#-A

I. derece Am (A-C-E)
II. derece Bm (B-D-F#)
III. derece C+5 (C-E-G#)
IV. derece D (D-F#-A)
V. derece E (E-G#-B)
VI. derece F#m-5 (F#-A-C)
VII. derece G#m-5 (G#-B-D)

Not: Kolay anlaşılması için triad üzerinden gittik ama her şey sizin elinizde. Akor kurmayı biliyorsunuz artık, sesleri arttırabilirsiniz. Örnek olarak Do majör ve la minör dizilerinde tonik üzerine farklı birkaç akor kuralım:

C-D-E-F-G-A-B-C (Cmaj7)
C-D-E-F-GA-B-C (C6)
C-D-EFG-A-B-C (Cadd4)
C-D-E-FG-A-B-C (Csus4)

A-B-C-D-E-F-G-A (Am7)
A-B-C-D-EF-G-A (Am6)
ABC-D-E-F-G-A (Amadd2)
AB-C-D-E-F-G-A (Asus2)

Elimden geldiğince, konuyla ilgili her bir detaya değinmeye çalıştım. Öğrenme aşamasında kafa karışıklıkları olabilir, bu çok normal. Gerekirse defalarca okuyun, pratik yapın. Aklınıza takılan bir şey olursa da sormaktan çekinmeyin lütfen. Görüşmek üzere, iyi çalışmalar.


Doğuşkanlar” ile devam ediniz.

16 Yorum

  1. UFO Temmuz 12, 2017
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Temmuz 12, 2017
      • Abdullah Haziran 12, 2018
        • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Haziran 13, 2018
  2. Berk Bekar Kasım 5, 2017
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Kasım 7, 2017
      • Berk Bekar Kasım 7, 2017
  3. Atilla Selem. Kasım 23, 2017
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Kasım 25, 2017
      • Atilla Selem. Kasım 28, 2017
        • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Kasım 29, 2017
  4. Emre Ağustos 4, 2018
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Ağustos 12, 2018
  5. Es Eylül 24, 2018
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Eylül 26, 2018
      • Es Eylül 27, 2018

Bir Cevap Yazın