Sap Ayarı, Entonasyon Ayarı, Tel Yüksekliği Ayarı, Manyetik Ayarı

Gitarın Ayarları

Ayarları iyi yapılmış bir gitar, kullanımı açısından en verimli halindedir. Düzgün ve doğru seslerle çalmak, çalım rahatlığından ödün vermemek için, bu konuya gereken hassasiyet gösterilmeli. Dolayısıyla gitarın ayarları ile ilgili bu konu, bizim için çok önemli.

Aslına bakarsanız bu yazıyı yazma amacım, sizi biraz cesaretlendirmek, biraz da bilinçlendirmek. İyi bir gitarist, kendi gitarının ayarlarını kimseye muhtaç olmadan yapabilmelidir. Bu sebeple, bir yerden başlamalı ve ipleri elinize almalısınız.

Yazıda işlem sırasına göre; sap, tel yüksekliği, manyetik ve entonasyon ayarı olmak üzere dört adet ayardan bahsedeceğiz. Zincirin ilk halkasıyla başlayalım.

Gitarın Ayarları 1 – Sap Ayarı

Sap ayarıyla ilgili tereddütleriniz varsa şunu söylemeliyim ki konuyla ilgili her detaya değinerek, bunları bertaraf edeceğiz. Bilinçli olduğunuz müddetçe korkulacak bir şey değil arkadaşlar. Yazılanları ezberlemeyin, işin mantığını kavramaya çalışın. Bilinçten kastım tam olarak bu ve bu mantıktan hareketle, ilk olarak gitar sapını tanıyacağız.

Gitarın, sol elinizle ya da solak gitar çalıyorsanız sağ elinizle kavradığınız bölümüne sap diyoruz. Klavye (tuşe) ise perdelerin olduğu, sapa yapıştırılmış bölüm. İçeride, bu ikisinin arasında da sap ayarı yapmamıza olanak tanıyan “truss rod” adında çelik bir çubuk var; fakat bu çelik çubuk, genel olarak klasik gitarlarda bulunmuyor.

Neck, Truss Rod

Truss rod’un ayar ucuna, elektro gitarlarda daha çok kafa (head) bölümünden ulaşırız ve genellikle üzerinin küçük bir kapakla kapatılmış olduğunu görürüz. Bazı bolt-on gitarlarda, sapın tabanında da bulunabilir ve ayarı yapabilmek için sapı gövdeden ayırmak gerekir. Tabii bunlardan farklı sistemlere rastlamak da mümkün.

Sap Ayarı, Truss Rod Ayarı, Truss Rod Vidası
Truss Rod – Gitarın Ayarları

Truss rod cıvatasına, akustik gitarlarda muhtemelen ses deliğinin içinden ulaşacağızdır; ancak bazen kafa bölümünde de bulunabiliyor.

Akustik Gitar Sap Ayarı, Akustik Gitar Truss Rod Vidası
Akustik Gitar Truss Rod – Gitarın Ayarları

Sap ayarı nedir, neden yapılır?

Sap ağacı, birçok faktörün etkisiyle, zaman içerisinde eğilebilir. Gitar sapı dışbükey ya da düz değil, hafif içbükey olmalıdır.

Alyan anahtarı ile truss rod’u sıkarak, sapın dışa doğru; gevşeterek, içe doğru eğilmesini sağlayabiliriz. Stabiliteyi korumak adına, belli aralıklarla yaptığımız bu ayara sap ayarı denir.

Bu ayar kolay kolay bozulmaz; ancak düzenli bir şekilde kontrol edilmesinde fayda var. Aksi takdirde birçok perdede meydana gelen cızlamalar sebebiyle, düzgün seslerle çalım imkanı kaybedilir. Dolayısıyla ayar, gerektiği anda, beklemeden yapılmalıdır.

Sap ayarı nasıl yapılır?

Malzemeler: Truss rod ayarı için uygun alyan anahtarı (nadiren tornavida), 1 adet A4 kağıdı ve mümkünse 1 adet kapo.

  • Gitarınızı akort edin. Ayarı tabii ki akortlu tellerin sapa bindirdiği yüke göre yapacaksınız.
  • Elektro gitarda en üst tele, ilk perdede ve tuşenin gövdeyle birleştiği perdede basın. İkinci bir kişiye ihtiyaç duymamak için ilk perdeye kapo da takabilirsiniz. Daha sonra, 8. perde demirinin tepe noktası ile telin alt kısmı arasındaki mesafeyi ölçün. Bu mesafe ortalama 0.3 mm, yani milimetrenin onda üçü kadar olmalıdır (3 kat A4 kağıdı kalınlığı).
  • Akustik gitarda en üst tele, ilk perdede ve 14. perdede basın. 6. perde demirinin tepe noktası ile telin alt kısmı arasındaki mesafeyi ölçün. Bu mesafe 0.3 mm kadar olmalıdır.
  • Mesafe 0.3 mm’den fazlaysa truss rod’u sıkmak, azsa gevşetmek gerekecek. Truss rod cıvatasını karşınıza aldığınızda, alyan anahtarını saat yönüne doğru çevirirseniz sıkma, saat yönünün tersine doğru çevirirseniz gevşetme işlemi uygulamış olursunuz.

Önemli: Herhangi bir müdahaleden önce telleri tamamen gevşetin. Aksini yapanlar da var ama bu pek sağlıklı bir durum değil bana göre. Özellikle truss rod’u sıkmanız gereken durumlarda, fazladan 60-70 kiloluk bir yükü çeken sap, daha çok zorlanacaktır. Hiç gerek yok.

Önemli: Truss rod ayarını yaparken ani hareketlerden kaçınmalısınız. Alyan anahtarını yavaş yavaş çevirin. Ayrıca tek hamlede 45 dereceden, yani çeyrek turun yarısından fazla çevirmeyin. Bu şekilde, arka arkaya iki hamle ile en fazla çeyrek tur kadar çevrilebilir. Fazlası için, sap dinlendirilmelidir.

Önemli: Yapacağınız her bir yanlış sap ağacında çatlamalara neden olabilir veya geri dönüşü olmayan problemlerle karşılaşabilirsiniz. Konuya tam anlamıyla hakim olmadan bu işe kalkışmayın.

  • Ağacın, yaptığınız değişikliğe tam bir tepki vermesi zaman alabilir. Bu sebeple 10-15 dakika kadar beklemeniz, doğru bir hareket olacaktır.
  • Telleri tekrar akortlayın ve ölçümü tekrar yapın. Doğru mesafe oluşmuşsa işlem tamam demektir. Aksi durumda en baştan başlamanız gerekecek.

Çok Önemli: Truss rod ile ufacık oynamalar yapmak, çoğu zaman yeterlidir. Öyle ki ben, yarım tur bile çevirdiğimi hatırlamıyorum. Gitarınızın sap ayarı ciddi şekilde bozuksa, ardışık her çeyrek tur arası 15 dakika beklemek koşuluyla, 3-4 çeyrek tura kadar hakkınız olabilir. Yalnız yaptığınız ayara tepki alamıyorsanız, bunu farkettiğiniz anda durun. Bu durumda lütiye yolu görünür size.

Çok Önemli: Tel yüksekliğini ayarlamak için sap ayarı yapılmaz. Sakın ola bu hataya düşmeyin.

Not: Her şeyi anlatıldığı gibi yaparsanız, sizden kaynaklı bir problemle karşılaşmazsınız. Yapacağınız her işlemden siz sorumlusunuz. Kendinize hiç güveniniz yoksa, ayarı lütiyeye yaptırın.

Gitarın Ayarları 2 – Tel Yüksekliği (Action) Ayarı

Bir gitarın telleri ne kadar yüksekse, çalımı da aynı oranda zor olacaktır. Ayrıca yüksek teller, herhangi bir perdeye basarken fazla gerileceği için, entonasyon kaybı meydana gelir. Alçak tellerle çalmak ise birçok perdede cızlamalara neden olacağından, ses ve ton kaybı yaratacağından, önerilen bir durum değildir. Bu sebeple yükseklik, standart ölçülerde olmalıdır.

Standart yüksekliği bulabilmek için, 12. perde demiri ile en üst ve en alt teller arasındaki mesafe ayrı ayrı ölçülür. Bu mesafe, elektro gitarlarda en üst tel için 2, en alt tel için 1,5 mm; akustik gitarlarda en üst tel için 3, en alt tel içinse 2 mm kadar olmalıdır. Ortalama bu ayar, tercihen veya gitarın durumuna göre esnetilebilir.

Alt tellerin tuşeye biraz daha yaklaşabilmesinin sebebi, daha dar bir alanda salınıyor olmalarıdır. Böylece herhangi bir cızlama problemiyle karşılaşmadan, düşük aksiyon avantajı ile çalım imkanı doğar.

Elektro gitarlarda tel yüksekliği ayarı, köprünün her iki yanında bulunan vidalar yardımıyla yapılır. Yüksekliği, vidaları sıkarak azaltabilir veya gevşeterek arttırabiliriz. Bunun dışında Fender gitarlarda rastladığımız, tellerin yüksekliğini ayrı ayrı ayarlamamıza imkan tanıyan köprü tipleri de mevcuttur.

Tel Yüksekliği Ayarı

Klasik ve akustik gitarlarda ise tercih, daha çok tel yüksekliğini düşürme yönündedir. Bunun için alt ve gerekirse üst eşiğin zımparalanması yoluna gidilir.

Not: Tel yüksekliği ayarı, sap ayarından sonra yapılmalıdır; çünkü sap ayarı, tel yüksekliğinde değişime neden olur.

Gitarın Ayarları 3 – Manyetik Yüksekliği Ayarı

Yüksek manyetikler, tellerin oluşturduğu ses dalgalarını yakından takip edebiliyorken, içindeki mıknatısların tel salınımını engellemesi sonucu sustain problemi yaratır. Alçak manyetikler ise tuşeye tepki alma açısından verimli değildir ve düşük gain problemi yaratır.

Tüm bu sebeplerden dolayı manyetik yüksekliği iyi ayarlanmalıdır. Bu ayar, genellikle gitarı dinleyerek yapılır; fakat ortalama bir ayar yapmak istiyorsanız:

  • Elektro gitarınızın en üst teline, en son perdede basın ve manyetiklerin üst bölümüyle tel arasındaki mesafeyi ölçün. Bu mesafe 3 mm kadar olmalıdır.
  • En alt tele, en son perdede basın ve manyetiklerin alt bölümü ile tel arasındaki mesafeyi ölçün. Bu mesafe de 1.5 mm kadar olmalıdır.

Yüksekliği, manyetiğin sağında ve solunda bulunan vidaları kullanarak değiştirebilirsiniz: sıkınca artar, gevşetince azalır.

Not: Manyetik yüksekliği ayarı tel yüksekliği ayarından sonra yapılmalıdır; çünkü manyetikler tellere göre ayarlanır.

Gitarın Ayarları 4 – Entonasyon Ayarı

Gitarın bütün perdelerde doğru sesi vermesi için yapılan ayara denir. Tellerin uzunluğuyla ilgilidir. Klasik ve akustik gitarlarda entonasyon, alt eşiğin çapraz konumuyla sağlanmıştır. Elektro gitarlarda ise köprüden, saddle dediğimiz aparatlar yardımıyla tel uzunluğuna müdahale edebiliriz.

Entonasyon Ayarı, Saddle Ayarı, Saddle Vidası

Entonasyon ayarı nasıl yapılır?

Malzemeler: Yeni ve kaliteli bir takım tel, uygun alyan anahtarı veya tornavida, 1 adet akort aleti.

  • Gitarınızı, tellerini değiştirdikten sonra akort edin ve düz bir zemine yatırın. Akort aleti, gitara bağlı olsun.
  • Her bir telin ayarı, ayrı ayrı yapılacak. En alt telden başlayın ve 12. perdedeki harmoniği tınlatın. Akort aletinde tam olarak “E” görünüyor olmalı. Ufak bir farklılık olabilir. Bu durumda teli, mükemmeli bulana kadar akortlayın.
  • 12. perdeye kararında bir kuvvetle basın. Teli tınlatın ve akort aletine bakın. Eğer kusursuz bir “E” notası görüyorsanız herhangi bir müdahaleye gerek yok, entonasyon düzgün. Aksi halde iki farklı ihtimal var:
    1. Bastığınız ses, harmoniğinden pes olabilir. Bu durumda teli, ilgili saddle’ı kullanarak kısaltmalısınız.
    2. Bastığınız ses, harmoniğinden tiz olabilir. Bu durumda tel uzunluğunu arttırmalısınız.

Not: Tremolo köprülerde saddle’a müdahale edebilmek için, önce ilgili tel gevşetilir. Gerekli işlem uygulandıktan sonra tel yeniden akortlanır ve ayar kontrol edilir. Bu işlem, doğru sesi yakalayana kadar tekrarlanır.

Not: Entonasyon ayarı, manyetik ayarından sonra yapılmalıdır; çünkü manyetiklerin tel salınımını engellediği durumlarda düzgün bir ayar yapılamaz.

Gelelim işin mantığına. Ses harmoniğinden pes ise teli kısaltıyoruz, tiz ise uzatıyoruz; iyi ama neden?

Cevap basit arkadaşlar; fizik kuralları. Titreşen telin frekansı 4 faktöre bağlıdır:

  1. Telin Uzunluğu: Arttıkça; frekans azalır, ses pesleşir. Tel boyunu yarı boya indirdiğimizde ise frekans iki katına çıkar ve 1 oktav tiz ses duymuş oluruz.
  2. Telin Gerginliği: Arttıkça; frekans artar, ses tizleşir.
  3. Telin Kalınlığı: Arttıkça; frekans azalır, ses pesleşir.
  4. Telin Cinsi: Frekansa etki eder.

Burada bizi ilgilendiren, şu an için ilk iki madde. İlk madde direkt, ikincisi ise dolaylı olarak entonasyon ayarına etki edecektir. Şöyle ki;

Gitarın 12. perdesine bastığımızda 1 oktav tiz ses duyduğumuza göre, mantıken teli iki eşit parçaya bölüyor olmalıyız; ancak tam olarak öyle değil, hesaba katılması gereken bir şey daha var.

Teli klavyeye bastırırken uyguladığımız kuvvet, gerginliği arttıracak ve doğal olarak frekansı yükseltecektir. İlaveten, teller kalınlaştıkça ve/veya yükseldikçe, bu durum daha da belirgin bir hal alır. Entonasyon ayarı yaparken, otomatik bir şekilde teli biraz daha uzatarak, söz konusu fazladan gerilimi tolere ediyoruz. Ayrıca dikkat ettiğiniz üzere, gitarda kalın teller daha uzundur.

Demek ki 12. perde demirinin; teli, orta noktanın gerisinden ve orta noktaya yakın bir yerden bölmesi gerekiyor. Biz buraya net nokta diyelim. O halde:

  • 12. perde gerekenden tiz ses veriyorsa, net nokta geridedir. Sonuç; tel kısa.
  • 12. perde gerekenden pes ses veriyorsa, net nokta ileridedir. Sonuç; tel uzun.

Olay bu. Yeri gelmişken farklı bir mevzudan da bahsedeyim. Enstrümanınızı iyisiyle kötüsüyle tanıyın. 🙂

Hatırlarsanız “Tel Değişimi Zamanı” yazısında, her bir tuşunun ayrı tellere bağlı olması sebebiyle, piyano enstrümanının kusursuz bir entonasyona sahip olabileceğinden bahsetmiştim. Gitarda ise tek bir telden, çok sayıda ses elde ediyoruz.

İşte bu noktada, bir dezavantajdan söz etmek mümkün. Bildiğiniz üzere tel yüksekliği, klavyenin çeşitli alanlarında değişiklik göstermekte. Dolayısıyla perdelere uyguladığımız baskı sonucu oluşan gerilim de her perde için aynı olmayacaktır. Kaldı ki bu, gitarda entonasyonun kusursuz olmasını engelleyen sebeplerden yalnızca bir tanesi.

Hatta bu sebeptendir ki enstrüman yapımcıları, fret konumlandırmada birtakım değişiklikler uygulamış ve fanned fret denilen fret sistemini uygulamaya koymuşlardır. Her bir perde demirini düz şekilde konumlandıran standartlar yerine esnekliği esas alan yelpazeleme sistemi, en doğru entonasyon ayarının elde edilebilmesine olanak tanımıştır.

Görüşmek üzere…

28 Yorum

  1. Avatar korayblues Kasım 29, 2018
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Aralık 1, 2018
  2. Avatar Arda Ertan Şubat 6, 2019
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Şubat 7, 2019
  3. Avatar Muzaffer bayram Şubat 10, 2019
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Şubat 11, 2019
  4. Avatar serdar Şubat 16, 2019
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Şubat 17, 2019
  5. Avatar DD Mayıs 5, 2019
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Mayıs 8, 2019
  6. Avatar Tunç Akay Haziran 12, 2019
  7. Avatar serhat yavuz Ağustos 17, 2019
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Ağustos 18, 2019
      • Avatar serhat yavuz Ağustos 21, 2019
        • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Ağustos 23, 2019
  8. Avatar serhat yavuz Ağustos 24, 2019
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Ağustos 26, 2019
  9. Avatar Emre Öztürk Ağustos 25, 2019
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Ağustos 26, 2019
  10. Avatar Burak Eylül 6, 2019
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Eylül 8, 2019
  11. Avatar sabri Ekim 6, 2019
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Ekim 8, 2019
  12. Avatar çağrı Kasım 29, 2019
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Kasım 30, 2019
  13. Avatar Gürsan Temmuz 22, 2020
  14. Avatar YasinK Ekim 17, 2020
    • Mustafa Kuduban Mustafa Kuduban Ekim 19, 2020

Bir Cevap Yazın